Społeczeństwo obywatelskie

SPOŁECZEŃSTWO  OBYWATELSKIE

- jest to termin wieloznaczny

- można prze niego rozumieć: zbiorowość ukształtowaną dzięki różnym instytucją życia politycznego (np. wybory, organizacje polityczne, społeczne, kulturalne, kulturę polityczną). Dzięki tym instytucją obywatele mogą swobodnie uczestniczyć w życiu publicznym.

- społeczeństwo obywatelskie, to społeczeństwo w którym ludzie są aktywni, angażują się w życie społeczne, działają w różnych organizacjach, partiach, stowarzyszeniach, potrafią gdy trzeba zorganizować się, aby robić coś dobrego dla innych, dla całej wspólnoty. Są świadomi swoich praw, chodzą na wybory, inne głosowania, biorą udział w debatach publicznych, czyli zabierają głos w ważnych dla nich kwestiach, nie są bierni.

GENEZA:

- idea społeczeństwa obywatelskiego wywodzi się z czasów starożytnych. Jej orędownikiem był Arystoteles – grecki filozof, dla którego najwyższą formą funkcjonowania społeczeństwa było państwo. Grecka polis była dla niego przykładem najdoskonalszej wspólnoty. Uważał on, że człowiek jest ze swej natury „istotą społeczną” i został stworzony do tego by żyć w państwie, gdyż tylko tam może się w pełni rozwijać.

- myśliciele epoki oświecenia – John Locke, Georg Wilhelm Friedrich Hegel –uważali przeciwnie niż Arystoteles, że społeczeństwo powinno być od państwa niezależne, państwo nie powinno za bardzo się mieszać, zwłaszcza w gospodarkę. Społeczeństwo powinno działać w ramach prawa, zgodnie z interesem i dobrem ogółu.

- do idei społeczeństwa obywatelskiego powrócono w latach 80, 90 XX w, co było związane z walką z komunizmem.

PRZEJAWY SAMOORGANIZACJI SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO:

- społeczeństwo obywatelskie może w pełni funkcjonować tylko w demokracji !!!

 - w czasie komunizmu ludzie organizowali się, by walczyć przeciw reżimowi. Ważną rolę odegrał w Polsce Kościół Katolicki, który wspierał opozycję.

- W Polsce dobrze zorganizowana opozycja antykomunistyczna pojawiła się w latach 70 – tych. W 1976 r. po buncie robotników w Ursusie i Radomiu powstał KOR (Komitet Ochrony Robotników). Założyły go środowiska inteligenckie, aby pomagać robotnikom represjonowanych przez władze.

- od 1977 działał Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROBCIO)

- od 1978 powstawać zaczęły wolne związki zawodowe.

 - w 1980 r. powstała „Solidarność”. Liczyła ona wiele milionów ludzi. To największy przykład samoorganizacyjnych możliwości naszego społeczeństwa. W stanie wojennym ludzie sobie pomagali, powstały nielegalne, podziemne drukarnie, udzielano pomocy dla rodzin aresztowanych – społeczeństwo się zjednoczyło (skonsolidowało). Ludzie np. 13 każdego miesiąca zapalali w oknach świeczki na znak, że pamiętają, że 13 grudnia wprowadzono stan wojenny. Organizowane były nielegalne wystawy, koncerty, aktorzy na znak protestu przestali występować w TV itp.

- w innych krajach społeczeństwo tez walczyło przeciw komunistycznej władzy: w Czechach („praska wiosna” w 1968 r, opozycyjny ruch Karta 77  z którą związany był Vaclav Havel – późniejszy prezydent Czech), na Węgrzech (1956), w Portugalii.

- w krajach demokratycznych społeczeństwo obywatelskie ma inny charakter. Ludzie działają tu w fundacjach, organizacjach pozarządowych, stowarzyszeniach, w partiach, których jest wiele. Biorą sprawy w swoje ręce, nie patrząc i czekając z założonymi rękami na to co zrobi rząd, sami zaczynają działać. W Polsce dobrym przykładem jest Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy

CZYNNIKI WARUNKUJĄCE POWSTANIE SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO

1. Sprawy prawne  - czy są przepisy ułatwiające, wspomagające społeczeństwo obywatelskie, które przecież działa w ramach prawa. W Polsce umożliwia to Konstytucja (zapewnia możliwość zakładania partii, związków zawodowych, czy innych organizacji, takich jak np. stowarzyszenia i fundacje) i samorząd terytorialny (społeczności lokalne łatwiej się samoorganizacją. Łatwiej się przecież zorganizować ludziom w wiosce niż w milionowym mieście).

2. Kultura - czy w danym kraju jest tradycja bycia aktywnym, czy ludzie są nauczeni takich zachowań. Jak ludziom się nic nie będzie chciało nawet najlepsze przepisy nic nie pomogą. Ludzie muszą być nauczeni dialogu, pokojowego rozwiązywania konfliktów poprzez rozmowę, a nie przez strajki, blokady, rozróby.

3. Kwestie psychologiczne – gotowość do uczestnictwa w życiu społecznym, chęci, zaufanie do polityki, władzy. Przekonanie, że można coś zmienić, to musi siedzieć w głowie. Jak ludzie uważają, że „i tak nic się nie zmieni” to nic nie zdziałają.

ROLA INTERESÓW GRUPOWYCH

- w skład społeczeństwa wchodzą różne grupy społeczne. Mają one różne interesy, potrzeby, cele. Np. celem właściciela firmy jest jak najmniej wydawać, a wiec czym niższe pensje i mniejsze koszty tym lepiej. Celem pracowników jest zarabiać jak najwięcej i jak najmniej się narobić ;-) Interesy tych grup są więc różne.

- w społeczeństwie jest więc wiele grup interesów  - czyli grup w jakiś sposób zorganizowanych (w organizacje, związki itp. Choćby związek zawodowy górników, stoczniowców, pielęgniarek, organizacje kulturalne , ekologiczne ), które chcą realizacji swoich interesów

●  grupy interesu mogą realizować swoje cele przez LOBBING . Jest to podejmowanie przez grupy interesu czy jednostki prób wpływania na decyzje władzy.

            - lobbing bardzo często w potocznym rozumieniu kojarzony jest z działalnością negatywną, wręcz przestępczą/korupcjogenną. W rozumieniu właściwym lobbing regulują przepisy prawa i jest on prawnie dozwolony. Tam gdzie jednak nie ma kultury politycznej na odpowiednim poziomie pojawiają się zjawiska patologiczne/niepożądane.

-  Lobbing we właściwym rozumieniu to: działanie organizacji grup interesu, które polega na dostarczaniu we właściwym czasie (np. podczas opracowywania projektu ustawy w komisji parlamentarnej), w konkretnym miejscu (np. na forum komisji parlamentarnej) oraz wybraną drogą (np. przy wykorzystaniu usług zawodowych lobbystów) odpowiednio opracowanych informacji. Celem tych działań jest legalna korekta politycznego procesu decyzyjnego, którego wdrożenie sprzyjać będzie realizacji interesów danej grupy.

           

- jak już wspominałam interesy różny grup są różne, może dojść do ścierania się interesów grupowych, powstają wówczas konflikty społeczne. W społeczeństwie obywatelskim poszukuje się wówczas kompromisu, czyli szukania takiego rozwiązania, które zadowoli obie strony.

- Jak się realizuje interesy grupowe trzeba pamiętać o ochronie praw poszczególnych ludzi. Jeżeli np. buduje się autostradę i trzeba zlikwidować kilka domów należy dać ich mieszkańcom odpowiednie zadośćuczynienie.

OBYWATELSKIE NIEPOSŁUSZEŃTWO

- jest to otwarty sprzeciw wobec decyzji rządu lub jakiś przepisów prawa w imię wyższych wartości, celów (prawa człowieka, niepodległość).  Władza może się mylić, podejmować złe decyzje, wtedy zachodzi potrzeba obywatelskiego nieposłuszeństwa w imię sprawiedliwości.

- nie może ono dotyczyć interesów osobistych.

- nie można używać przemocy.

- np. jak ludzie bojkotują komunikacje miejską, bo sprzeciwiają się wojnie, protestują pokojowo przeciw niesprawiedliwości, nawet jak jest to nielegalne itp.

 - przykłady obywatelskiego nieposłuszeństwa: Mahatma Gandhi -1913 r. zorganizował marsz w Afryce Południowej przeciwko nałożeniu na Hindusów podatku. W Polsce przykładem obywatelskiego nieposłuszeństwa była „Solidarność”.

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE (patrz: www.ngo.pl)

☼    Ważnym elementem społeczeństwa obywatelskiego są organizacje pozarządowe (NGO – non-governmental organization)

☼ Wobec ogółu organizacji pozarządowych stosuje się określenie trzeciego sektora. Określenie to, przeniesione z języka angielskiego, nawiązuje do podziału dzielącego aktywność społeczno-gospodarczą nowoczesnych państw demokratycznych na trzy sektory: 

● administracja publiczna (określana też niekiedy jako sektor państwowy)

● sfera biznesu, czyli wszelkie instytucje i organizacje, których działalność jest nastawiona na zysk, nazywany też sektorem prywatnym. 

● Trzeci sektor to ogół prywatnych organizacji, działających społecznie i nie dla zysku, czyli organizacje pozarządowe (organizacje non-profit) .

☼  Określenie organizacje pozarządowe akcentuje niezależność tych organizacji od administracji (rządu).

☼ czasem można spotkać nazwę organizacje non-profit, co akcentuje fakt, że ich działalność nie jest nastawiona na zysk.

☼ Organizacje te określa się też czasem jako wolontarystyczne , gdyż ich działalność jest w znacznym stopniu oparta na działaniu ochotników, czyli wolontariacie.

☼ Inna nazwa stosowana wobec tych organizacji to organizacje społeczne lub organizacje użyteczności publicznej . Te sformułowania podkreślają, że aktywność tych organizacji jest najwyraźniejsza w dziedzinie ochrony zdrowia, szeroko rozumianej pomocy społecznej, akcji charytatywnych i edukacji, czyli krótko mówiąc w działaniu dla dobra publicznego.

☼  Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z 2003 roku wprowadziła pojęcie organizacji pożytku publicznego. Taki status mogą uzyskać organizacje, które prowadzą działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych określonych w tej ustawie. By taki status uzyskać trzeba złożyć odpowiedni wniosek do sądu. Jeśli sąd stwierdzi, ze wszystko ok, wówczas takie organizacje mogą się starać o zwrot 1 % podatku. 

☼ Coraz popularniejsza staje się jednak międzynarodowa nazwa określająca organizację pozarządową: NGO, będąca skrótem angielskiego non-governmental organization

 

W Polsce podstawowymi formami prawnymi prowadzenia działalności społecznej są stowarzyszenia i fundacje.

1. Stowarzyszenia  - dobrowolne, trwałe zrzeszenie o celach nie zarobkowych, którego działalność opiera się na pracy społecznej. Ma ono swoje cele, program, struktury (to wszystko określa statut). Musi być wpisane do rejestru stowarzyszeń. Opierają swoją pracę głównie na społecznej (czyli nieodpłatnej) pracy członków, ale do zadań statutowych mogą zatrudniać pracowników.

Wyróżniamy 2 rodzaje stowarzyszeń:

                                   a) rejestrowane (rejestruje się je w sądzie okręgowym –musi być poparcie co najmniej 15 osób oraz statut, mają osobowość prawną, czyli mają zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków oraz do dokonywania we własnym imieniu czynności prawnych.)

                                        b) zwykłe (nie wymagają rejestracji, nie mają osobowości prawnej, muszą być co najmniej 3 osoby oraz regulamin)

innymi słowy: Stowarzyszenie to grupa osób (przyjaciół, bliższych i dalszych znajomych, członków rodziny), które mają wspólne zainteresowania (np. interesują się międzywojennym przemysłem polskim) lub wspólny cel (np. chcą uchronić przed zniszczeniem przedwojenną fabrykę). Razem chcą rozwijać swoje zainteresowania lub osiągnąć wyznaczony sobie cel (np. wpisać zabudowania fabryki do rejestru zabytków, odnowić ją itd.)

- fundacja to organizacja założona przez założyciele (fundatora) powstała dla realizacji określonego celu.

- podobnie jak stowarzyszenie ma statut, jej pracami kieruje zarząd, ale w przeciwieństwie do stowarzyszenia musi mieć MAJĄTEK

- mają osobowość prawną

innymi słowy: o powołaniu fundacji i o tym, czym będzie się ona zajmować decyduje zazwyczaj jedna lub kilka osób (fundator lub fundatorzy), które chcą osiągnąć jakiś ważny społecznie cel (np. podnieść poziom wykształcenia młodych osób w danej miejscowości) i na ten cel przekazują majątek. W sensie prawnym fundacja to ten właśnie majątek (pieniądze, papiery wartościowe, ruchomości, nieruchomości). Fundator może przekazać majątek także na to, aby osiągnąć cel ważny gospodarczo (np. rozwój ekonomiczny określonego obszaru). 

Przykładowe polskie fundacje: 

Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy (powstała w 1993 r., założył ją Jerzy Owsiak)

Polska Akcja Humanitarna (PAH) – pomoc ludziom na całym świecie, ale też w Polsce (np. akcja Pajacyk), od samego początku związana jest z nią Janina Ochojska

La Strada – fundacja przeciwko handlowi kobietami

Fundacja Polsat („Podaruj dzieciom słońce”, „Podziel się posiłkiem” )

Fundacja TVN nie jesteś sam

Fundacja Itaka (szuka osób zaginionych)

3. Związki zawodowe

 ♣ związki zawodowe są dobrowolną oraz samorządną organizacją powołaną do obrony  i reprezentowania interesów pracowników.

♣ najwcześniejsze organizacje związkowe powstały pod koniec XIX w. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, USA. Były to organizacje mające na celu przede wszytki ochronę robotników.

♣ ich istnienie było istotne zwłaszcza w Polsce w kontekście walki o niezależność. 

♣ związek zawodowy założyć może każdy pracownik, potrzebna jest do tego uchwała co najmniej 10 osób) Wtedy uchwala się statut (określa on cele związku, jego strukturę, źródła finansowania) , wybiera komitet założycielski

♣ związek musi być zarejestrowany w sądzie.

♣ związki zawodowe zajmują się m.in. wysokością płac, przestrzeganiem przepisów prawa pracy, zasad BHP (bezpieczeństwo i higiena pracy), walczą o to by ludzi nie zwalniać, by nie obniżać pensji itp.

♣ największe związki zawodowe w Polsce to:

▫ Solidarność
▫  OPZZ (Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych) 

            ▫  inne: Związek Nauczycielstwa Polskiego (ZNP), Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych., Związek Zawodowy Górników w Polsce

♣  w ostatnich 20 latach liczba związków zawodowych maleje. W Europie liderem w tym względzie jest Dania (w 2008 r. 80 % pracujących było w związkach zawodowych), Szwecja (78%) , Finlandia (74%).

4. Ruchy społeczne

 - są mniej sformalizowane od stowarzyszeń, fundacji czy partii politycznych (partie polityczne są także ważnym elementem społeczeństwa obywatelskiego)

- jest to forma aktywności obywateli, którzy dążą do wspólnego celu, którym jest najczęściej przeprowadzenie jakiś zmian społecznych.

- najczęściej rodzą się spontanicznie

- z czasem mogą przerodzić się w partie polityczne (np. ruch robotniczy w niektórych krajach – najpierw przerodził się w organizacje związkowe, które z czasem stały się ważnym elementem sceny politycznej tworząc partie socjaldemokratyczne)

-  przykłady ruchów społecznych:

                        Ruch ekologiczny ( z niego narodziły się partie zielnych czy organizacja Greenpeace)

                 Ruch antyglobalistyczny (antyglobaliści) – sprzeciwiają się panującym na świece stosunkom społeczny i gospodarczym. Walczą by zniwelować różnice między bogatą północą a biednym południem, są przeciwko dyktaturze największych państw, które rozgrywają między sobą losy całego świata.

                        Ruch pacyfistyczny  (peace and love J) – by nie było wojen, przemocy.

                        Ruch feministyczny – walczy o prawa kobiet, walczy z ich dyskryminacją.

5.  Opinia publiczna

- jest to bardzo ważny element społeczeństwa obywatelskiego, niezwykle istotna dla jej istnienia jest wolność słowa

-  Jest to zbiór poglądów społeczeństwa na jakiś ważny temat.

- inna definicja: zmienna forma świadomości dużych grup społecznych wyrażana w formie ocen, sądów, które dotyczą kwestii istotnych dla systemu politycznego i stosunków pomiędzy rządzącymi i rządzonymi.

- istnienie opinii publicznej jest tak stare, jak istnienie władzy

- bardzo ciekawa teorią dotyczącą opinii publicznej jest teoria „spirali milczenia” Noelle – Neumanna. Mówi ona o tym, że ludzie, którzy posiadają poglądy odmienne od powszechnie obowiązujących (lub takie, które z jakiś powodów nie leżą w dobrym tonie, jak np. jak kiedyś sympatia dla Leppera czy do Ojca Rydzyka) często nie ujawniają ich w obawie przed odrzuceniem, wyśmianiem itp. Widać to dobrze podczas sondaży, które w momencie ogłoszenia wyników wyborów okazują się nie trafione – ludzie mówią np. że będą głosować na Tuska, bo wstyd im jest przyznać, że na Leppera, ale przy urnie i tak robią co chcą.

- opinia publiczna dotyczy polityki, pojęcie opinii społecznej jest szersze i dotyczy  opinii na temat wszystkich kwestii, także tych nie wiążących się bezpośrednio z politykę

- dziś ogromną rolę na kreowanie opinii publicznej mają media. Dlatego politycy zawsze starają się mieć wpływ np. na TV publiczną.

-  w państwach demokratycznych to od opinii publicznej zależy być lub nie być polityka, bo to przecież ludzie kierując się swoimi opiniami wywierają władzę – dlatego ciągle badają ją ośrodki badania opinii publicznej, takie jak np. CBOS (Centrum Badania Opinii Społecznej), OBOP (Ośrodek Badań Opinii Publicznej), PBS (Pracowania Badań Społecznych)

6. Media Masowe

- dziś mają ogromną rolę, nazywane są 4 władzą

- powinny być niezależne, rzetelne, wtedy dostarczają społeczeństwu informacji na podstawie których może ono kształtować swoje opinie.

- mają funkcje: opiniotwórcza, kontrolna, informacyjna, rekreacyjna i edukacyjna, kulturotwórcza.

---

[1] Okres liberalizacji politycznej w komunistycznych Czechach, trwający od stycznia 1968, gdy władzę objął A. Dubczek, zwolennik reform i „socjalizmu z ludzką twarzą”. Jego polityka liberalizacji spowodowała, że powstawać zaczęły różne nieformalne nieformalne grupy i stowarzyszenia, takie jak np. Klub 231. Zapowiadano zwolnienia więźniów politycznych, reform gospodarczych, zaprzestania cenzury. To co się działo w Czechosłowacji zaniepokoiło przywódców Związku Radzieckiego. W nocy z 20 na 21 sierpnia wojska Bułgarii, NRD, Polski, Węgier i ZSRR, w sile 200 tys. żołnierzy, wkroczyły do Czechosłowacji i reformy stłumiono. W wyniku tej interwencji zginęło ok. 200 osób, Dubczeka oczywiście odsunięto od władzy.